Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra, İtilaf Devletleri Paris’te uluslararası toplantı düzenledi ve kaybeden ülkelere ağır yaptırımlarda bulunma kararı alındı. Çin, savaşı kazanan devletlerden biri olmasına rağmen hiç bir hak elde edemedi. Üstüne üstlük Paris Barış Konferansı’yla Çin’in, Shangdong’daki Qingdao şehrinin Alman sömürgeciliğinden Japon sömürgeciliğine geçmesi için imza atması istendi. Bu haber, olayların fitilini ateşleyerek, o zamanki üniversite öğrencilerinin ve aydınların hükümetten memnuniyetsizliğine sebebiyet verdi ve hükümet protesto edilerek anlaşmayı kabul etmemeye zorlandı. Hatta bir çok esnaf ve sıradan vatandaş da bu ptotestolara katıldı. İşte bu protestolar 4 Mayıs Hareketi olarak bilinir.

Dört nedenden ötürü 1919 yılında 4 Mayıs Hareketi patlak verdi. Birinci neden, o devirde zaten Çin toplumu ve hükümeti arasındaki anlaşmazlıklar belirli bir seviyeye kadar yükselmişti. Özellikle aydınlar, Xinhai Devrimi’nin[ Çin aydınları tarafından 1911 yılında gerçekleştirilen bu devrimde 2000 yıllık monarşi yıkılmış ve cumhuriyete geçilmiştir.] Çin’in geri kalmışlığını değiştirememesinden, sömürge kaderinden kurtulamayışlarından dolayı ciddi bir kafa karışıklığı içindeydiler, memnun değillerdi. Bu da hükümete karşı nefrete ve kızgınlığa neden oldu. İkinci neden, Çinli aydınlar ülkenin kaderi için her zaman bir kaygı taşıyorlardı. Bu kaygı aydınları, ülke güçsüzleştiğinde, devletin ekonomik olarak refah ve güçlü olması için yeni bir yol bulma çabası içine sevketti, azim ve gayretle ülkeyi değiştirmeye çalıştılar. Üçüncü neden, Japonya’nın yükselişi ve Çin’in adım adım istila edilmesi, halkın, hükümetin güçsüzlüğünden memnun olmamasına sebebiyet verdi. Dördüncü neden, çok sayıda aydın, profesör ve düşünür kamuoyunun fikirlerinin propagandacılığını yapıp, halkın hükümetten memnuniyetsizliklerine yoğunlaştılar. Bu da halkın, hükümetin baskısı karşında, sokaklara akın etmesine sebebiyet verdi.

Dört Mayıs Hareketi, Çin sosyal devrimi adına çok büyük tesirleri oldu. İlk olarak, Marksizm bu dönemde Çin’e girdi. Çin Komünist Partisi kuruldu. Bu yüzden Dört Mayıs Hareketi’nin Çin Komünist Partisi’yle sıkı bağları vardır. İkinci olarak, Dört Mayıs Hareketi’nden sonra Çin hükümeti tamamen değişmiştir, bundan sonra da ülkedeki huzursuzluk, belli bir ölçüde Dört Mayıs Hareketi ideolojisinin etkisi altına girmiştir. Son olarak da Dört Mayıs Hareketi hükümetin kararının engellenmesine neden olmuştur ve anlaşmaya imza atılmamıştır.
Dört Mayıs Hareketi, Çin modern toplumunda değişiklikler yaşanmasında elbette çok önemli rol oynamıştır. Birincisi, aydınların hükümete karşı direnişi ve karşı koymalarıdır. Çin’in yakın geçmişinde, ilk defa bazı fikir ve ideolojiler Çinli aydınlarda farkındalık oluşturdu, ardından bu profesörlerin fikirleri de üniversite öğrencilerini etkiledi. Aydınların hükümete karşıt oluşları, bu konuda heyecanlı öğrencileri de hükümet karşıtlığının öncülerinden olmaya sevk etti. Çin Komünist Partisi ilk kurulduğu zamanlarda düzenlenen sosyal hareketlerin çoğunun öğrenci ve işçi hareketleri olmasının temel sebebi budur.

Hükümet karşıtlığının başka etkileri de olmuştur. O dönem bir çok faydalı devlet politikası hükümet karşıtlığından dolayı hayata geçirilemedi hatta toplumsal huzursuzluğun şiddeti giderek artırıldı. Çin yakın geçmişini ele aldığımızda o dönemlerde sanayileşme düzeyi çok düşüktü ve toplum fikir karmaşası yaşıyordu. Halkın ihtiyaç duyduğu şey birlik ve bütünlüktü. O dönem, baskıcı hükümetin uyguladığı politikalar çok da iyi politikalar değildi. Lâkin o devirde Çin için takip edilmesi gereken en önemli yol, ülkenin birlik ve bütünlüğünün yeniden tesisiydi. Aydınların her biri, bir yandan toplumun elit temsilcileri olmak için birbiriyle yarışırken bir yandan da demokrasi ve hukukun üstünlüğü için çalışıyorlardı. Sosyal kargaşa ve hükümet karşıtlığından dolayı halk yorgun düştü. Aydınların hükümet karşıtılığı, Mao ve Deng Xiaoping devirlerine varıldığında değişime uğrayabildi. Dört Mayıs Hareketi’nin neden olduğu şeylerden biriyse hukukun ayaklar altına alınmasına sebep oluşuydu. Dört Mayıs Hareketi’nin yaşandığı devirde üniversite öğrencileri bir yandan demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü ve pozitif ilimlerde eğitimi talep ederken bir yandan da defaatle hukuku çiğniyorlardı hatta hükümet yetkililerini devirmeye çalıştılar. Bunun da vatan sevgisinin bir gereği olduğunu düşünüyorlardı.
O devirde hukuk, aydınlar tarafından ayaklar altına alınmıştır. Önceden böyleydi şimdi de bu böyle. Bunu değiştirmenin de herhangi bir yolu yok. Marksizmin ülkeye girdiği ve Komünist Partinin kurulduğu bir dönemden başlayarak, hukuka yeteri kadar önem gösterilmemesinden kaynaklanan etkiler, halen daha günümüz Çin’inde hissedilmektedir ve şu ana kadar da çözüme kavuşturulmuş değildir. Çin toplumunda hukuk üstünlüğü ilkesinin tam oturmamasının sebepleri, sadece ve sadece Çin toplumunun geleneksel yapısından kaynaklanan bir problem değil aynı zamanda Dört Mayıs Hareketi’nin yaşandığı dönemde halkın, hukukun şeref ve itibarına gerektiği önemi göstermemesinden kaynaklanmaktadır.

Çevirenin Notu: Çinli yazar bu yazıda ilk olarak Dört Mayıs Hareketinin arka planına değinmiş ardından da ortaya çıkmasında etkili olan dört nedenden bahsetmiştir. Sebep olduğu sonuçları ve kendi bakış açısına göre olumsuz etkilerinden bahsetmiştir. Dört Mayıs Hareketi zamanında yaşayan aydınların tavırlarından pek memnun olmadığına değinen yazar, Çin’deki hukuk anlayışının bazı yönlerini Dört Mayıs Hareketine kadar dayandırmıştır. Yazar, o devirde yaşandığını iddia ettiği hukuksuzluklardan dolayı da o dönemin aydınlarını, öğrencilerini ve halkını eleştiriye tabi tutmuştur.

Bu Yazıyı Alıntıla:  

Emre Konak, "4 Mayıs Hareketi," China Pulse, 23 Ağustos 2017, https://cinnabzi.com/4-mayis-hareketi/,21 Haziran 2019.