Dünya üzerindeki Müslüman azınlıkları ele aldığımızda, bunlar arasında tarihi en uzun ve şanlı bir geçmişe sahip olanı Çinli Müslümanlardır. Çinli Müslümanların tarihi Çin ve İslam ülkelerinin etkileşimleriyle birlikte başlamıştır. Çinli Müslümanlar, âdeta geleneksel Çin kültürünün ve İslam dininin harmanlaştığı noktadırlar. Miladi 7. yüzyılda Müslüman tüccarların Çin’e gelmeye ve yaşamaya başladıkları bilinmektedir. Bu tarihi süreç içerisinde birçok Çinli, İslam dinini seçmiştir. Avrupalılar Çin’e çeşitli amaçlar için gelmeden evvel Müslümanlar, Çin’in yerlileri haline gelmiştir. Bundan dolayı bugün Çinli Müslüman nüfusunun Mısır hariç bütün Arap ülkelerindeki Müslüman nüfustan fazla olduğu tahmin edilmektedir.

İslamiyet Çin’e iki yoldan gelmiştir. Biri denizyolu diğeri ise karayoludur. Deniz yoluyla gelen Müslüman Araplar ve Farslar Basra Körfezi’nden yola çıkıp Hint Okyanusu’nu geçtikten sonra Çin’in güneyindeki Guangzhou şehrine varıyorlardı. Diğer bir yol olan karayolu ise antik ipek yoludur. İstanbul’dan başlayıp Semerkand ve Buhara gibi İslamiyet’in merkezî şehirlerinden geçen bu yol, Çin’in kuzeybatısından da geçtikten sonra Pekin’in yakınındaki Xian’da son bulmaktadır. Bugünkü Çinli Müslümanların çoğunluğu da eski ipek yolunun geçtiği, Çin’in kuzeybatı bölgesinde yaşamaktadırlar.

Huiler, 55 azınlık arasında en geniş alana yayılmış olan ırktır. Çin’in birçok eyaletinde ve büyük şehirlerinde yaşamaktadırlar. Yaşadıkları büyük şehirlerde de camiler inşa ettirmişlerdir. İslam, Çin’de en büyük ikinci dindir. Müslümanların sayısı Hristiyanların sayısından oldukça fazladır.(1)

Hatta eskiden Çin’de Yahudiliğin, Müslümanlığın bir kolu olduğuna inanılmaktaydı.(2)

Huilerin tarihine bakıldığında Asya’nın ortasında yapayalnız kalmış bir ırk olmadıkları anlaşılacaktır. Onların tarihi, üstüne üstlük Çin tarihini ve Çin’in doğu yarımkürenin önemli ülkeleriyle olan ilişkilerini anlamamızı sağlar. Huiler tarih boyunca Araplar, İranlılar, Türkler, Moğollar, Hanlar, Japonlar ve Avrupalılar ile ticari ilişkiler,  göçler ve fikri alışverişler münasebetiyle sürekli etkileşimde olmuşlardır. Yaşadıkları yerin konumundan dolayı bazen Araplar ve Farslar arasında, bazen ise Arapların ve Farsların Çin ile olan ilişkilerinde önemli rol oynamışlardır. Yaşadıkları bölge itibariyle kimi zaman iç savaşlar yaşamışlar kimi zaman ise topraklarında savaşlar düzenlenmiştir. Aynı zamanda devrin bilimi Araplar ve İranlılar aracılığıyla o taraftan Çin’e girmiştir. Kısacası ticaretin, kültürel alışverişin ve savaşların yapıldığı bir rota üzerinde yaşamış durmuşlardır.

Tarih sayfasındaki önemlerine rağmen Huiler, Batılı araştırmacıların, Müslüman âlimlerin ve oryantalistlerin çok az dikkatini çekmiştir. Gerekli araştırmalar yapılmayınca tarih sayfalarında, Çin’deki Müslümanlık hakkında çeşitli yanlış bilgilere yer verilmiştir. İslam’ın 586-601 yılları arasında Çin’e girdiği bilgisi (böyle birşey imkansızdır çünkü o devirde Hz. Muhammed Mekke’de bile henüz tebliğe başlamamıştı) ve Arabistan toprakları dışındaki ilk caminin Çin’de inşa edildiği bilgisi bunlara birer örnektir. Çin’de Müslümanlar hakkında kitap yazanların en büyük eksiği Müslümanları ve diğer inanç sistemlerini sadece gelenek-görenek ve yaşam tarzı itibariyle ele almış olmalarıdır. Çin’de ve İslam dünyasında yaşananlar, alınan kararlar ve bunların Çinli Müslümanlara etkileri sosyal, ekonomik, politik açıdan veya farklı ve çeşitli perspektiflerden ele alınmamıştır.

İleride yapılacak kapsamlı araştırmalara faydası olacağı ümidiyle aşağıdaki kronoloji hazırlanmış ve araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Kronoloji iki açıdan tarihsel ipuçları vermektedir. Birincisi, Çin dışında ve İslam dünyasında gerçekleşmiş olup Çinli Müslümanları etkileyen olaylar, ikincisi ise Çinli Müslümanların tarihinde gerçekleşmiş olup Çin tarihine ve Çin’deki Müslümanlığın gelişimine etkisi olan önemli olaylardır. Aşağıdaki kronoloji de Çinli Müslümanların zengin tarihini keşfetmek için atılan ilk adımlardan sadece biridir.

570 Hz. Muhammed’in doğumu.(3)

518-618 Sui Hanedanlığı: Hanların(4) Çin’i yeniden yönetimi.

611 Hz. Muhammed’in Mekke’de peygamberliğini ilan etmesi.

618-906 Tang Hanedanlığı: Han hükümdârının yönetimi altında Çin siyasi birliğinin sağlanması. Han Hanedanlığı ve Tang Hanedanlığı Çin’in en parlak iki dönemidir.

622 Medine’ye hicret ve hicrî takvimin başlangıcı.

627-751 Tang Hanedanlığı’nın en parlak devri; Çin hükümdarlığının(5) gücü Tibet’ten Orta Asya’ya kadar olan bugünkü Afganistan çevresine kadar genişlemiştir; özellikle Araplar ve Farslar olmak üzere yabancıların Çin’deki ticari şehirlere akını; birçok dinin Çin’e girişi.

629 Guangzhou’da bir kabrin bulunuşu, iddiaya göre Çin’e ilk gelen sahabenin mezarı (bazılarınca bu iddia doğru değildir).

632 İlk Halife Hz. Ebu Bekir’in Arap yarımadasında kontrolü sağlamlaştırması.

638 (İranlılar’ın heyet gönderip Çin İmparatorluğu’ndan Araplara karşı yardım istemeleri(6)) Çin Sarayı Sasaniler’in son hükümdarı Yezdicerd’e Çin eyalet valisi ünvanı vermesi(7), sonraları oğlu Firuz’un Çin’e sığınması.

645 Budizm’in Tibet’te yayılmaya başlaması.

650-651 Kur’an’ın kitap haline getirilmesi.

651 Üçüncü Hâlife Hz. Osman zamanında, Arap delegasyonunun Çin Sarayı’na resmi ziyarette bulunuşu.

661–749 Emevî Devleti zamanında, Çin’e 16 kez resmi ziyarette bulunulmuştur.

675 Sasani Hükümdarı III. Yezciderd’in oğlu Fîrûz’un, Araplar karşısında yenilmesi neticesinde Çin’e sığınması.

711 Emevi Devleti’nin yönetimi altında İspanya’nın fethe başlanması; Müslümanların gücünün Ganj nehrine kadar varması.

713-714 Emevi hâlifesinin, Horasan valisi Kuteybe’ye Çin’i ele geçirmesini emretmesi; Kuteybe’nin Kaşgar’ı ele geçirişi.(Bugünkü Sincan Uygur Özerk Bölgesi sınırlarına dahildir.)

742 İlk cami kitabesinin bu yılda dikildiği söyleniyor.

744 Uygurların Orta Asya’daki Moğol bozkırlarında egemenlik kurması.

750 Çin porseleninin, kağıdın ve matbaanın Müslümanlar arasında ve Avrupa’da yayılmaya başlaması. Abbasi Devleti’nin resmi ziyaret amacıyla Çin sarayına 12 kez heyet gönderişi.

751 Semerkant yakınlarındaki Talas’ta Abbasi ordusunun, Çin ordusunu mağlup edişi; Müslümanların Orta Asya’yı kontrol etmeye başlaması; Bundan sonra 500 yıl boyunca Orta Asya’da Çin askerî gücünün zayıflaması; Orta Asya’da Budizm’in yerini İslamiyet’in almaya başlaması.

757 An Lushan isyanını bastırılması için Halife Ebu Cafer ve Uygurların beraber, Çin hükümdarına ordu desteği göndermesi. (Arap askerler isyan bastırıldıktan sonra Ningxia ve Gansu bölgelerine yerleşmişlerdir.)

758 Arap ve Fars denizcilerin Guangzhou’yu yağmalaması.

760 Çinli isyancıların, Yangzhou’da binlerce Arap ve Fars tüccarı öldürmesi. (O devirde Yangzhou ticari şehirlerden biriydi ve birçok Müslüman bulunmaktaydı. Çinliler arasında baş gösteren yabancı düşmanlığı neticesinde binlerce Müslüman katledildi.(8))

779 Tang Hanedanlığı’nın, Uygurların ve yabancıların Çinlilerden görünüş itibariyle birbirinden ayrılması için ferman yayınlaması. Uygurların kendi etnik kıyafetlerini giymeleri, Çinlilerle evlenmemeleri gerektiğine dair kanun yayınlanışı.

801 Yunnan’da, Arap ordusunun ve Tibetlilerin Nanzhao Krallığı’na ait ordusu beraber, Tang Hanedanlığı’na karşı savaşı ve mağlubiyeti.

836 Çinlilerin ve yabancıların temas kurmaması gerektiğine dair kanunname yayınlanışı. (Bu kanuna göre de Çinliler ve yabancılar farklı mahallelerde yaşamaya başladılar. Ayrıca bu kanuna göre yabancılar- Müslüman Araplar da dahil- ev satın alamıyor ve pirinç tarlasına sahip olamıyorlardı.)

841-845 Çin’e diğer ülkelerden gelen Budizm, Zerdüştlük, Maniheizm ve Nasuturilik dinlerinin baskı altına alınması. Bu dinlere ait tapınakların yıkılması, rahip ve rahibelerin öldürülmesi. Zerdüştlük, Maniheizm ve Nasuturilik dinlerinin büyük ölçüde bitirilmesi.

878-879 Huangchao Ayaklanması sırasında Arap, Fars ve diğer ülkelerden gelmiş bir çok yabancının, isyancılar tarafından katledilmesi.

907 Tang Hanedanlığı’nın yıkılışı ve Beş Hanedanlık Dönemi’ne giriş.

947 Hıtaylar’ın (yarı göçebe Moğollar) Çin’in kuzeydoğusundaki toprakları ele geçirip, Liao Hanedanlığı’nı kurması.

1038 Tibetlilerin, Gansu’nun Moğol bölgesinde Batı Xia Hanedanlığı’nı kurmaları.

1070 Buhara Prensi ve maiyetindeki 5300 kişinin Kuzey Çin’e yerleşmesi.

1121 Kitabede yazana göre Quanzhou Camisi bu yılda inşa edilmiştir(9).

1122 Jurchen(10) kabilesi (yarı göçebe Tunguslar) Hıtayları mağlup etmişlerdir ve Çin’in kuzeyinde Jin Hanedanlığı’nı kurmuşlardır.

1124 Müslümanlar için ilk defa “Huihui” ifadesinin kullanılışı. Bu ifadeye ilk defa Liao Hanedanlığı’nın kayıtlarında rastlanmıştır.

1163 1489 tarihli bir dikilitaşta 1163 tarihinde yaşamış İran kökenli Farsça konuşan Kaifeng Yahudilerinin anlatılışı.

1211 Cengiz Han idaresi altındaki Moğolların Çin’in kuzeyini ele geçirişi.

1215 Moğollar’ın Pekin’i ele geçirişi.

1234 Moğollar’ın Jin Hanedanlığı’nı yıkışı.

1239 Moğolların Orta Asya Müslümanlarından vergi toplaması için görevli ataması.

1245 Arap Müslüman Pu Shougeng’ın liman kentlerinin gümrük işlerinden sorumlu olarak atanışı.

1252 Moğolların Nanzhao’yu zapt altına almaya başlaması.(Bugünkü Yunnan)

1252-1274 Müslümanların ve Hanların bugünkü Yunnan’a göç edip yerleşmeye başlamaları.

1262-1282 Orta Asyalı Müslüman Ahmed Farankati’nin Maliye Bakanı oluşu. (1279’da Kubilay Han bütün Çin’i idaresi altına almıştır. Ekonominin kötüye gidişini durdurmak için de Ahmed Farankati’yi görev başına getirmiştir. Ahmed Farankati bir suikast sonucu öldürülmüştür.)

1267 İranlı Müslüman astrolog Cemâleddin’in, çeşitli astronomi aletlerini Çin’e getirişi.

1274 Kubilay Han’ın, El-din Ömer’i (Sayyid Ajjal Shams al-Din Omar) Yunnan’a yönetici olarak ataması.

1275-1292 Marco Polo’nun Çin’e gelip seyahatname kaleme alışı. Seyahatnamede Çin Müslümanları da anlatılmaktadır.

1279 Moğolların bütün Çin’i ele geçirişi; Kubilay Han’ın, Yuan Hanedanlığı’nı kuruşu; birçok Müslüman’ın, üst düzey devlet görevlerine atanışı.

1280-1287 Moğolların, İslamî usullere göre uygun kurban kesme metodunu yasaklaması.

1282 Maliye Bakanı Ahmed Farankati’nin Çinliler tarafından düzenlenen bir suikast sonucu öldürülmesi. Ahmet Farankati’nin refiklerinin gorevden uzaklaştırılması.

1295 İranlı Müslüman sütanne ve babanın yanında büyüyen Kubilay Han’ın torunu Anand’ın, Anxi Prensi olarak atanışı (Bugünkü Gansu civarı). 1295 yılında 150.000 askeriyle beraber Müslüman olmuştur.

1324 Günümüze kadar gelmiş en eski Çince Müslüman kitabesi.(Ming Hanedanlığı döneminden kalma 28 tane, Mançular döneminden kalma çok daha fazla kitabe vardır.)

1324—1325 İbn-i Batuta’nın Müslüman beldelerini de kapsayan Çin seyahati.

1335 Müslümanların talebi üzerine İmparator’un, İslamiyet’in “temiz ve doğru din” olduğuna dair ferman yayınlayışı.

1368 Hanların Moğol hâkimiyetini ortadan kaldırıp Ming Hanedanlığı’nı kurmaları. Yabancıların ismini alma, yabancı dil, yabancıların kıyafetlerinden giyme ve yabancıların Çin’e seyahati yasaklanması.(11) Bu uygulamayla Arap ve İran Müslümanlarıyla kan akrabalığı olan Çinli Müslümanların yavaş yavaş Hanlılaşmaya başlaması ve “Huihui” diye adlandırılması. Ming Hanedanlığını kuran İmparator’un, Çinli Müslümanları kullanarak Arap bilim adamlarının ünlü eserlerini Çince’ye çevirtmesi.

1377 Türk-Moğol hükümdarı Timur’un fetihlere başlaması.

1405 Timur’un ölümüyle Çin’i İslam adına fethetme hedefinin son bulması.

1405—1433 Çinli Müslüman denizci Zheng He’nın, Arap Yarımadası’na (Mekke dahil), İran’a ve Afrika’nın doğusuna 7 büyük keşif seyahati düzenlemesi. Devrin bir başka Müslümanlarından Ma Huan’nın, bu seyahatleri anlattığı, Yingyai Shenglan isimli kitabını yazması. (Kendisi bu yedi seferden üçüne bizzat katılmıştır. )

1500 Büyük ölçekli kısıtlamalardan dolayı Çin ve Orta Asya arasındaki ticaretin durağanlaşması.

1513 Ming Hanedanlığı’nın Kumul’u kaybedişi.(12)

1514 Müslümanların Shaanxi’ye saldırması; Portekizli tüccarlarin Guangzhou’ya gelmesi. Avrupalıların, Müslümanların ve Asyalıların Çin ticaretini kontrol etme gücünü kazanması.

1525 Sık sık ayaklanan Sincan Müslümanlarının Gansu eyaletine yerleşmesi.

1573-1612 Çin’in kuzeybatısındaki Müslümanların Ming Hanedanlığı sınırlarına art arda yedi kez saldırıda bulunmaları ve ayaklanmaları.

1608 Matteo Ricci’nin iki Çinli Hıristiyanı, Kaifeng Yahudilerini ziyaret etmeleri amacıyla gönderişi. Matteo Ricci’nin Çinli Hristıyanlara verdiği mektubu, Kaifeng Yahudilerinin baş hahamına iletmesini istemesi ve bu olaydan sonra üç Kaifeng Yahudisinin Pekin’de Matteo Ricci’ye iade-i ziyarette bulunması.

1628-1629 Çin Müslümanlarının yaşadığı kuzeybatı bölgesinde kuraklık ve kıtlık yaşanması.

1631-1644 Çin’in kuzeybatı Müslümanlarının Lizicheng ayaklanmasına katılışı ve bu ayaklanma neticesinde Ming Hanedanlığı’nın devrilişi.

1642 Müslüman Hui âlim Wang Daiyu’nün, Çince olarak, bilinen ilk İslamî kitabı kaleme alması. Çince klasik İslami eserler bundan sonra başlar.

1644 Mançular’ın Çin’i ele geçirmeleri ve Qing Hanedanlığını kurmaları.

1646 Gansu Müslümanlarının Mi Layin ve Ding Guodong önderliğinde Qing Hanedanlığı’na karşı ayaklanmaları.

1648 Gansu Müslümanlarının ayaklanmasının Qing ordusu tarafından bastırılışı. (Ayaklanmanın başını çeken kişi öldürülmüştür.)

1661 Zheng Chenggong liderliğïndeki Çinlilerin Tayvan’ı geri alışı.

1671 Nakşibendiler’in Çin’in kuzeybatısında bazı Müslümanları kendilerine çekmeye başlamaları ve birkaç kol kurmaları

1690 İngilizlerin Hindistan’ı işgali.

1697 Çin’in Sincan’ı topraklarına ilk defa dahil edişi.

1755-1762 Çin ordusunun Çungurya’yı ve Hujiang’ı ele geçirip, askeri yönetim kuruşu; Qing Hanedanlığı’nın o bölgede çabuk düzeltilemeyecek etkiler bırakmasıyla ırk, kimlik ve ideolojik sebepler öncülünde bitmek bilmeyen kargaşa ve ayaklanmalar yaşanması.

1757 Hindistan’ın İngiliz sömürgesi altına girişi.

1759 Çungarya ve Nanjiang’ın Çin toprağı oluşu. (Adı sonradan Sincan’a dönüşmüş olup Çin’in Türkistan’ı diye de bilinmektedir.)

1761 Yemen’den dönen Çinli Müslüman Ma Mingxin’in, Gansu’da cehrî zikrin hafî zikre üstünlüğünü savunması, cehrî zikri savunanlar(xinjiao-yeni tarikat) ve hafî zikri savunan Nakşibendîler(laojiao-eski tarikat) arasındaki anlaşmazlığın derinleşmesi, hatta bütün ülkeye yayılması.

1773 İslamî reform hareketlerinin başlaması. (Kastedilen mana Liu Zhi ve Wang Daiyu gibi Müslüman âlimlerin neo-konfüçyanist terminoloji ile İslamı açıklama çabalarının başlamasıdır.)

1775 Çin’in güneyinde Beyaz Lotus ayaklanmasının çıkması.

1779 Liu Zhi tarafından 1724 yılında yazılmaya başlanmış olan TianFangzhiShengshiLu kitabının yayınlanışı. (Çince Hz. Muhammed’in hayatını anlatan ilk kitaptır ve 20 cilttir.)

1780 Qing Hanedanlığı hükümetinin Cehriyeyi dışlaması (Çin’de sonradan yayılmaya başlayan Cehriye o zamanki hükümetin gözünde tehlikeli oldukları kanısını uyardı.)

1781 Cehriye tarikatına mensup kişilerin ayaklanması; Müslüman tarikatlar arasındaki çekişmeden ötürü Çin’deki Cehriyenin kurucusu Ma Mingxin’in tutuklanması, bazı Cehrîlerin silahlanıp Ma Mingxin’i kurtarmaya çalışması, neticesinde Ma Mingxin öldürülüşü, silahlanan Cehrîlerin isyanının da bastırılışı.

1782 Guangxi Müslümanlarının elinde Kur’an-ı Kerim nüshasının bulunuşundan dolayı oradaki bazı Müslümanların tutuklanışı. (O yıllarda Kur’an-Kerim’in kışkırtıcı olduğu düşünülüyordu bu yüzden toplattırılmıştır.)

1783 İmparator Qianlong’un Müslümanların kutsal kitabının Çince tercümesinde kışkırtıcı içerik olup olmadığına dair soruşturma yapılmasını emredişi ve sonucunda kışkırtıcı içerik olmadığına hükmedilip yazımına izin verilişi.

1784 Cehrîlerin beş imamın önderliğinde Gansu’nun doğusunda Ma Mingxin’in öcünü almak için ayaklanışları ve Qing hükümetinin cehriyeyi bir kez daha yasaklayışı.

1817 Mahmudzâdelerin (Mahmud-ı Azam’ın torunlarına ve taraftarlarına verilen isim) Sincan’da ilk defa ayaklanışı.

1818 Yunnan Müslümanlarının ilk defa ayaklanması ve bazı şehirleri kontrol altına alışları. Ardından Qing ordusunun isyanı bastırıp, ayaklanmayı başlatan liderlerin öldürülüşü.

1820 Sincan ve Gansu Müslümanlarının ayaklanması.

1821 Yunnan’da Hanların ve Huilerin kargaşa çıkarmaları.

1825-1827 Sincan Müslümanlarının ayaklanması.

1826-1828 Yunnan’ın batı bölgesindeki Müslümanların ayaklanması.

1834 Qing hükümetinin Çinlileri Sincan’a göçe teşvik etmasi.

1839 Yunnan Müslümanlarının katledilişi; I. Afyon Savaşı; İngiltere’nin Çin’e, beş limandan afyon ve günlük ihtiyaç malzemeleri ticareti gerçekleştirilmesi için baskı yapmaya başlaması.

1842 İngiltere’nin Hongkong’u ilhakı.

1845 Yunnan Müslümanlarının ikinci kez katliama maruz kalması; Sincan Müslümanlarının ayaklanması.

1846 Han ve Hui ırkına mensup insanların birbiriyle savaşması.

1847 Yunnan Müslümanlarının üçüncü kez katliama maruz kalışı.

1851 Çin’in güneyinde Taiping isyanının patlak vermesi.

1853 Nien Ayaklanması.

1855 Büyük Kuzeybatı Müslümanları Ayaklanışı: Urumçi Uygurlarının ayaklanması: Gansu Salalarının ayaklanması: Müslümanlar tarafından gerçekleştirilen Büyük Yunnan Ayaklanması ve bağımsız Dali rejiminin kuruluşu.

1862 Kur’an-ı Kerim’in Yunnan’da “ilk defa” Çince’ye çevrilmesi.(13)

1862-1877 “Büyük Kuzeybatı Müslümanları Ayaklanışı”; Müslümanların ve Qing hükümetinin bütün kuzeybatıda büyük ölçekli bir mücadeleye girişi; Cehriye tarikatının başı Ma Longhua ve Müslüman silahlı kuvvetlerine ait Shaanxi’deki “onsekiz muhteşem taburun(14)” direnişin ana gücü olması; neticesinde Qing Hanedanlığı valilerinden Zuo Zongtang’ın isyanı bastırması.

1864 Taiping İsyanı’nın başarısızlıkla sonuçlanması.

1866-1874 Kaşgar Türkü Müslüman idareci Yakup Beg Osmanlı, İngiltere ve Rusya’nın desteğiyle Sincan’ı ele geçirerek otonom rejim ilan etmesi. (1877 yılına kadar devamlılığını sürdürebilmiştir.)

1868 (Rus Çarlığı’nın Buhara’yı ilhakı ve Çin Türkistan’ından Çin’e nüfuz etmeye başlaması) Nian Ayaklanması’nın başarısızlıkla sonuçlanması.

1871 Cehriye tarikatının imamı Ma Longhua’nın şehit edilişi.

1873 Qing ordusunun Yunnan ayaklanmasını bastırması.

1877 Qing ordusunun Sincan’a girişi ve Yakup Beg rejimini bitirmesi.

1884 Sincan’ın eyalet olması.

1894 Müslüman ordu komutanının umulmadık bir şekilde Japon işgal ordusuna karşı direniş göstermesi.

1895 Qing hükümetinin bir kez daha Müslümanlar arasındaki ihtilafa müdahil olması; Gansu’da başlayıp 18 ayda birçok yere yayılan ayaklanmayı Qing ordusunun ve Müslüman ordularının beraber bastırması; Çin-Japon savaşının başlaması; Çin’in, Tayvan’ı Japonya’ya vermesi için zorlanması.

1899 ABD’nin Açık Kapı Politikası önerisinde bulunması. (Bu öneride Çin’in ticarete açık kalması ve ticarette ülkelere eşit fırsatlar sunması talep edilir.)

1900 “Boksör Ayaklanması”( Yabancı karşıtı olan Çinlilerin ayaklanması). Sonucunda birçok Çinlinin öldürülüşü ve süper güçlerin Çin’den zorla imtiyaz alması.

1905 Çin’in geleneksel keju(15) sınavının ve mevcut eğitim sisteminin yürürlükten kaldırılması; Birçok Çinlinin okumak için yurt dışına çıkması.

1906-1908 Müslüman imam Wanghaoran’ın Osmanlı padişahı 2. Abdülhamit’e ve diğer Müslüman ülkelere resmi ziyarette bulunması.

1907 Eğitim reformu kapsamında Osmanlı Padişahı’nın iki Türk ilahiyatçıyı Pekin’e Müslümanlara yardım etmesi için göndermesi.

1911 Sun Yat-sen liderliğindeki Cumhuriyetçi devrimle Qing Hanedanlığı’nın devrilmesi; Çin monarşisinin son bulması.

1912 Çin Cumhuriyeti’nin kuruluşu; Milliyetçi Parti’nin ilk kez Milli Kongre düzenlemesi ve kabine kurması; Müslümanların(Huilerin) beş büyük milletten biri sayılması; Wang Haoran’ın Çin Huileri Ju Jin Derneği’ni kurması.

1912-1928 Yerel savaş lordlarının (kendisine ait ordusu olan kişiler), Çin’in kuzey ve batı kesimlerini kontrol etmesi.

1921 Komünist Parti’nin resmen kuruluşu.

1926 Milliyetçi Parti lideri Çan Kay-şek’in kuzeye sefer düzenleyip savaş lordlarının rejimini bitirmesi ve Çin birliğini sağlaması.

1927 Milliyetçi Parti’de önemli görevler üstlenmiş Hui komutan Bai Chongxi’nin, Şanghay’dan komünistleri temizleyişi hatta birçok komünisti katlettirmesi(16), hayatta kalan komünistlerin kırsal kesimlere gidip üs kurmaları ve Çin iç savaşının başlaması.

1928 Kuzey seferleriyle Çin birliğinin tamamıyla sağlanması; Hui etnik unsuruna dahil olan Ma Zhongying’in yerel savaş lordlarından Feng Yuxiang’a karşı ayaklanma başlatması.

1931 Japonya’nın, Çin’in kuzeydoğusunu işgali; Çinli Müslümanların El-Ezher’de okumaya başlamaları; Kur’an-ı Kerim’in ilk defa bir Müslüman(İmam Wang Jingzhai) tarafından Çinceye çevrilmesi(17).

1932 Batılı Yahudilerin, Çin Yahudilerini Çinlileştirmeden kurtarma için başlattıkları son girişimin de başarısızlıkla son bulması.

1935 Komünist Parti’nin 5000 millik uzun yürüyüşü sonunda Çin’in kuzeybatısında üs kurmaları.

1937 Çin-Japonya savaşının patlak vermesi; Japonların Müslümanlar üzerinde nüfuz kazanmaya çalışmaları; Milliyetçi ve Komünist Parti ‘nin Japon işgaline karşı birleşik cephe kurmaları; Çin Huileri Kurtuluş Birliği’nin kurulması.

1938-1939 Çin Huileri Kurtuluş Birliği’nin ilk defa yakın doğu ülkerine heyetler göndermesi.

1939 II. Dünya Savaşı’nın başlaması; Çin’in Suudî Arabistan’da konsolosluk açması.

1943 Kazakların Sincan’da ayaklanması.

1944 Uygurların, Kazakların ve Özbeklerin ayaklanıp “Doğu Türkistan Cumhuriyeti”ni kurmaları.

1945 Japonya’nın, Tayvan dahil olmak üzere yönetim yetkisini Çin’e geri vermesi.

1946 Milliyetçi ve Komünist Parti arasında gerçekleşen iç savaşın tekrar başlaması; Hui komutan Bai Chongxi’nin Savunma Bakanlığı görevini üstlenmesi.

1947 Çin Cumhuriyeti’nin yeni anayasasının Müslümanlara özel bir sosyal statü vermesi.

1949 Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulduğunun ilan edilmesi; Pekin’in başkent olarak belirlenmesi; Mao Zedong’un Devlet Başkanı olması; Milliyetçi Parti’nin Taivan’a kaçıp “Çin Cumhuriyeti”nin sürgün hükümetini kurması.

Çeviri Kaynak: “Ningxia Sosyal Bilimler Dergisi” 1987.3 (18)


(1) Çincesinde bu şekilde bilgi vermesine rağmen Wikipedia’da geçen bilgi Çin halkının %18’nin Budist, %4’ünün Hristiyan ve %2’sinin Müslüman olduğu yönündedir. https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87in_Halk_Cumhuriyeti#Din

(2) Daha geniş bilgi için: “Mavi Takkeli Huiler: Çin’deki Yahudiler”
http://www.academiachina.org/mavi-takkeli-huiler-cindeki-yahudiler/

(3) Çince’sinde 570 senesi yazdığı için 571 olarak değiştirilmemiştir.

(4) Çin topraklarındaki en büyük etnik grup.

(5) Çin hükümdarlığı olarak çevrilen Çince’deki 中国宗主国(Zhōngguó zōngzhǔguó) ifadesini tam olarak karşılamamaktadır. Tang Hanedanlığı için kullanılan bu tabir daha çok başka memleket üzerinde hüküm süren devlet manasına gelmektedir. O devirde Tang Hanedanlığı o zamanın Vietnam’ı ve Kore’si üzerinde çok ciddi nüfuzu olduğu için bu ifade kullanılmış olsa gerektir.

(6) “Çin İmparatoru Tai-tsung döneminde Arapların ve İslamiyet’in, Batı Türkistan’a doğru yayılması başlamıştı. 638 yılında, Sasani kralı Yezdigirt(Jadzgerd, III. Yezdicerd), Araplara karşı Çin’den yardım istedi, ama aradığı yardımı bulamadı.” (Alıntı: http://www.dunya-tarihi.com/images/kitaplar/6.%20kitap%20resimsiz.y.pdf s.166)

(7) İnternetten Türkçe yapılan araştırmada bu tarz bir bilgiyle karşılaşılmamış olup, doğruluğunun teyit edilmesi gerekebilir.

(8) https://en.wikipedia.org/wiki/Yangzhou_massacre_(760)

(9) Baidu Baike’da 1009 yılında inşa edildiği belirtilmişir. (http://baike.baidu.com/link?url=fuKDa5hqDCzglhmUJc5iMY1jKRQX5bIzlfwGsuyesDCy6nYm1SqcPaFCmaOQAj3uD9gngserlTgVmIWZeUcQxa

(10) Mançuların atalarıdırlar.

(11) “Özellikle Ming Hanedanlığı döneminde (1368-1644) Müslümanlar etnik açıdan asıl Çinlileri oluşturan Han toplumuyla kültürel açıdan bütünleşiyorlar. Yemek ve giyim kültürlerini Çinlilere uydurmakla kalmıyor; Çince öğreniyor, Çince düşünüyor ve isimlerini dahi değiştiriyorlar (Hasan için Ha, Hüseyin için Hu, Said için Sai gibi). Tabii sonuç olarak, dinî ibadet ve görenekleri hariç, artık Müslümanları diğer Çinlilerden ayırmak mümkün olmuyor.” Kaynak : http://chinagunlugu.blogcu.com/cin-de-islamiyetin-1350-yili/3653832

(12) Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde, Hami kavunlarıyla ünlü şehir. Şehrin Çince adı Hami’dir.

(13) “Qing Hanedanı padiĢahlarından Tong Zhi’nin ilk yılında (1862) Yunnan’li Du Wen-xiu, Çin’de Kur’ân’ın ilk oyma ve basma nüshasını gerçekleştirmiştir. Bu baskı ülke içerisindeki Müslümanlar arasında Kur’ân’ın yaygınlaşmasında çok önemli rol oynamıştır.” (Alıntı:http://dergipark.ulakbim.gov.tr/daad/article/view/5000077014/5000071052 s.16)

(14) 十八大营(Eighteen Great Battalions)

(15) Yüzyıllardır uygulanagelen kamu personeli seçme sınavı.

(16) Olay, “1927 Şanghay Katliamı” olarak bilinir.

(17) “Bu kapsamda ortaya çıkan çalışmalardan biri 1932 yılında Pekin’de yayınlanan Ahund Wang Wen-qing’in (Wang Jing-zhai olarak da anılmaktadır)  “Gulangjing Yijie (Açıklamalı Kur’ân Tefsiri)” adlı eseridir. Bu tercüme, bir Müslüman tarafından yapılan ilk Çince tercüme idi. İmam Wang Jing-zhai’in bu eseri 1932, 1943 ve 1946 yılları arasında üç kere yayınlandı.” (Alıntı:http://dergipark.ulakbim.gov.tr/daad/article/view/5000077014/5000071052 s.19)

(18) 《宁夏社会科学通讯》1987.3

Bu Yazıyı Alıntıla:  

Emre Konak, "Çinli Müslümanların 13 Asırlık Kronolojisi," China Pulse, 20 Ağustos 2017, https://cinnabzi.com/cinli-muslumanlarin-13-asirlik-kronolojisi/,18 Ağustos 2019.